Irysy

 

Rodzaj irys – kosaciec poświęcony był greckiej bogini tęczy – Iris. Jest też „bajecznie” tęczowy. Paleta barw w najbardziej znanej i popularnej grupie tych irysów zwanych „amerykańskimi” – TALL BEARDED jest nieprawdopodobnie bogata. Od czystej kredowej bieli, poprzez wszelakie odcienie żółtej, pomarańczowej, beżowej, brązowej czy purpurowej do lila, lawendowej, wszystkich odcieni niebieskiej, granatowej, fioletu lub autentycznej czerni.

Brak jest w kosaćcach czystej czerwieni – koloru maku czy koloru krwistego. Czerwona barwa w opisach odmian hodowców amerykańskich, kanadyjskich czy australijskich, którzy wiodą prym w tworzeniu nowości w świecie jest zbliżona do czerwonej. Jest to zazwyczaj odcień mahoniowo-czerwony lub wiśniowo-czerwony, kasztanowo-czerwony, winno-czerwony, różowo-czerwony lub rubinowo-czerwony.

Będziemy jednak cierpliwi – najlepsi współcześni hodowcy świata pracują intensywnie nad takim kumulowaniu antocyjanowych barwników ( między innymi „lycopenu” – daje czerwień w pomidorach), że już niebawem usłyszymy o czerwonej odmianie kosaćca wysokiego TB. Ale ile za niego trzeba będzie zapłacić ??

W chwili obecnej uznawane są za „czerwone” odmiany LENTEN PRAYER, FRIMOUSSE NEW, FORT APACHE, BE A DEVIL, PLAY WITH ME, RIP CITY, WAR CHIEF, UNFORGETTABLE FIRE i kilkanaście innych.

Szczególnie bliskie czerwieni są odmiany dwubarwne tzw. „bicolor” oraz plicaty. Plicaty to irysy o kolorze tła białym, żółtym, jasnoróżowym, złotym itp., na którym jest kropkowany lub kreskowany wzór o różnym zagęszczeniu w kierunku brzegu płatków aż do całkowitego pokrycia jednolitym kolorem na obrzeżu. Właśnie w „plicatach” odmiany STOP THE MUSIC czy TENNISON RIDE na kremowym tle występuje „prawie” czerwone kropkowanie. Podobnie jest z w dwubarwnych kosaćcach CHINESE NEW YEAR, LET’S BOOGIE, SMART MOVE, SUPREME SULTAN czy innych odmianach. Ich płatki dolne mają być czerwone.

Co nas urzeka w kosaćcach? Co powoduje tak gwałtowny wzrost zainteresowania tymi atrakcyjnymi kwiatami? Odpowiedź na to pytanie jest prosta – ich urzekająca, niepowtarzalna paleta barw. Niezliczona ilość barwnych kombinacji między kolorem kopułki i płatkami dolnymi oraz niedobrane niekiedy ale kontrastujące z całym kwiatem kolory bródki? Wreszcie ich majestatyczny, ogromny kwiat i ilość kwiatów równocześnie otwartych na łodydze. W najnowszych odmianach wzrasta liczba rozgałęzień i ilość pąków (a tym samym kwiatów). Może ich być od 8 do 14 na jednym kwiatostanie. Płatki kwiatów nie są już tak cienkie i wiotki jak bibułka. Mają grubą woskową fakturę, przez co dłużej wytrzymują ostre słońce i znacznie lepiej tolerują deszcz. Nie bez znaczenia jest też łatwość hodowli i szybkie mnożenie kłączy.

 

                                               Kosaćce dzielimy na :

 

A.   Kosaćce bródkowe – kłączowe. Ze względu na wysokość roślin i zastosowanie są podzielone na grupy :

a.    miniaturowe niskie o wysokości 5-20 cm. Zastosowanie – skalne ogrody, kolorowe duże plamy barwne między wyższymi kwiatami kwitnącymi od czerwca do września, kiedy miniaturowe iryski są tylko ozdobą z liści. Oznacza się je jako – MBD – Miniature Dwarf Bearded Iris.

b.    kosaćce niskie, wysokość 21-40 cm. Kwiatostany mają 2-5 kwiatów. Szybko tworzą kępę – bardzo obficie kwitną. Zastosowanie jak kosaćce miniaturowe. Kosaćce niskie w katalogach oznakowane są jakoSDB – Standard Dwarf Bearded Iris

c.    kosaćce pośrednie – IB czyli Intermediate Bearded Iris. Irysy te mają wysokość 41-70 cm i mogą mieć 5-7 a czasem 8 pąków na łodydze. W Polsce nie są jeszcze rozpowszechnione. Myślę, że ich walory dekoracyjne zdecydują o ich popularyzacji.

d.    kosaćce miniaturowe wysokie – MTB – Miniature Tall Bearded Iris. Kwitną razem z grupą JB i TB. Wysokość 41-70 cm. Kwitną drobnymi kwiatami na delikatnych pędach. Doskonałe, jako kwiat cięty. Na razie nie ma dużej ilości odmian i kolorystycznie są mniej atrakcyjne.

e.    Kosaćce wielkokwiatowe niskie, zwane rabatowymi lub obwódkowymi, oznaczane są, jako BB – Border Bearded Iris. Wysokość podobnie jak IB i MTB, od 41-70 cm. Większość odmian ma jednak 50-6- cm i bardzo duże kwiaty, które są wyjątkowo pięknie ubarwione. Do tej grupy należeć będzie przyszłość. Tworzą niskie zwarte kępy kwiatów. Nie wyłamuje ich nawet silny wiatr a obfitość kwitnienia jest ich dużym atutem.

f.     Kosaćce wielkokwiatowe wysokie, zwane „amerykańskimi”, to najbardziej cenna i barwna grupa określana jako TB – Tall Bearded Iris. Wysokość od 71 do nawet 150 cm. Kwiaty duże o średnicy do 20 cm, mogą mieć po 2-3 kwiaty na jednym rozgałęzieniu. U najlepszych i najnowszych odmian, może być od 4-10 a nawet do 14 kwiatów na łodydze kwiatostanowej. W moim ogrodzie kwitną od 10 maja do końca czerwca i w tej grupie jest wiele odmian powtarzających kwitnienie w końcu sierpnia i we wrześniu.

 

B.   Kosaćce osnówkowe nie są u nas znane. Trudność ich uprawy i surowość naszego klimatu sprawiają, że dotąd nikt ich nie hoduje na skalę handlową i nikt nie propaguje. Z tej przyczyny nie piszę i nich szczegółowo.

 

C.   Kosaćce bezbródkoweto znane u nas:

 

a.    Kosaćce syberyjskie SIB, które są u nas coraz bardziej popularne przy zakładaniu ogrodów naturalistycznych, w pobliżu zbiorników wodnych, oczek wodnych oraz wzdłuż strumieni. Szybko tworzą duże kępy z ogromną ilością pędów kwiatostanowych i kwiatów na każdym z nich! Znajdują zastosowanie również jako kwiaty cięte podobnie jak irysy cebulowe. Paleta barw od bieli poprzez żółty, różne odcienie niebieskie, różowe, karmonowe, purpurowe     i fioletowe. Dodatkowo mają bardzo misterne rysunki, czarne na żółtym, złotym lub kremowym tle. Furorę robią tetraploidalne pełne formy tych irysów.

b.    Kosaćce japońskie w katalogach oznaczone jako JI – Japanese Irises. Wywodzą się z kosaćców ensata (dawnej kompferi) i irysów learigata. Grupa ta wymaga pewnych zabiegów przed posadzeniem. Ziemie pod te irysy powinna mieć odczyn kwaśny. Źle reagują na obecność wapna w glebie.    W Japonii w naturalnym środowisku, tych roślin po zimowych roztopach, stoją przez kilkanaście dni w wodzie, bez jakiejkolwiek szkody. W okresie rozkwitania kwiatów podlewanie powinno być bardzo ograniczone a po przekwitnięciu najlepiej jest całkowicie zaniechać podlewania. W zimie powinny być w suchych warunkach i nie powinny im przemarzać korzenie. Tolerują spadki temperatury do – 8o C. W zimie należy okrywać torfem korzenie. Jeżeli w minimalnym stopniu stworzymy namiastkę ich naturalnych warunków, to odwdzięczą się nam wspaniałymi kwiatami o średnicy do 25 cm. Wysokość kwiatów 60-110 cm. Kwitną na przełomie czerwca i lipca przedłużając okres irysowego szaleństwa, od najwcześniej kwitnących odmian w maju do najpóźniejszych z lipca. Jeżeli jeszcze postaramy się o irysy TB powtarzające kwitnienie w sierpniu i wrześniu to nasz sezon irysowy będzie miał 5-6 miesięcy!

Irysy Japońskie mają kwiaty białe, błękitne, fioletowe, purpurowe lub różowe w wielu odcieniach tych barw. Ponadto płatki mają różnorodne żyłkowanie i murkowe wzory ze złotą lub zieloną nasadą płatków.

Uwaga! Irysy japońskie nie zawsze kwitną w pierwszym roku! Pozwólmy im rosnąć kilka lat bez przesadzania. Dopiero w 3-5 roku staną się one przedmiotem zazdrości i pożądania waszych przyjaciół.

 

c.    Kosaćce Spuria – oznakowane w katalogach, jako SPU – Spurias. Są to kosaćce botaniczne Spuriae występującej w Europie od południowej Francji, Bałkanów, Turcji aż do Indii. Są to bardzo wyrafinowane, subtelnie wybarwione duże kwiaty z pięknymi żyłkami i cieniowaniem. Kwiaty przypominają bardziej storczyki lub motyle. Doskonałe na kwiaty cięte.

Mieszańce i odmiany mają w moim ogrodzie mają wysokość 60-150 cm. Kolory w tej grupie to biel, żółty, pomarańczowy, błękitny, purpurowy             i brązowy w wielu odcieniach. Są też kwiaty dwubarwne i wielobarwne. Przepowiadam tej grupie dużą przyszłość w dużych ogrodach. Pięknie prezentują się jako jednoodmianowe solitery na trawnikach. Należy tylko odgraniczyć je od trawnika krawężnikami. Jeżeli wejdzie perz, już go nie usuniemy!

Spurie lubią glebę ciężką, ale nie może być mokra. Stanowisko słoneczne.

     

Są jeszcze kosaćce bezbródkowe LA czyli tzw. Luizjańskie i PCI – Pacific Coast       Iris- Irysy Wybrzeża Pacyfiku. Jednak rygorystyczne wymagania obu tych grup, nie pozwalają na ich szerszą popularyzację. Wymagają podłoża z grubo-włóknistego torfu z grubym żwirkiem i dużo wilgoci w okresie wegetacji. Jeżeli ktoś zdecyduje się na hodowlę tych irysów, to radzę kupować w australijskiej firmie Tempo Two, której właścicielem jest znakomity hodowca Barry Blyth.

Wróćmy na chwilę do irysów z grupy TB, najpopularniejszych w naszym kraju i określmy właściwie zakres barw:

·         Variegata – kosaciec ma żółtą kopułkę i brązowe lub zbliżone do czerwieni płatki dolne

·         Neglecta – zestaw dwóch odcieni koloru niebieskiego z tym, że płatki dolne są ciemniejsze

·         Amoena – kolor kopułki jest biały lub bladoniebieski a płatki dolne są ciemnoniebieskie lub fioletowe

·         Amoena odwrócona – kopułka ciemniejsza; niebieska, granatowa, fioletowa i płatki dolne białe lub kremowe

·         Self– cały kwiat; kopułka i płatki dolne są jednobarwne. Mówimy wtedy self granatowy, self niebieski itp.

·         Bicolor – są to dwubarwne kosaćce o najróżniejszych kombinacjach barw kopułki i płatków dolnych

·         Blend – jest kombinacją większej ilości kolorów na jednym płatku. Są one cieniowane i ich kolory przenikają się nawzajem

·         Plicata – jest określeniem wzoru kropkowego lub kreskowego o różnej intensywności na powierzchni płatków. Z reguły wzór plicaty pokrywa brzegi płatków tzw. falbanki tworząc ich bardzo efektowne obramowanie. Tło jest białe, kremowe, żółte, różowe, beżowe w różnych odcieniach tych kolorów. Natomiast kolory kresek czy kropek mogą być w odcieniach niebieskiego, fioletowego, brązowego, purpury czy czerni, ale są również czerwonobrązowe i ciemnoróżowe.

·         Variegata – plicata; płatki kopułki są żółte bez wzoru plicaty, natomiast na dolnych płatkach jest wzór plicaty.

·         Amoena plicata – płatki górne są białe, na płatkach dolnych jest wzór plicaty

·         Luminata – kosaćce w kolorze niebieskim, purpurowym lub fioletowym o różnym nasyceniu tych barw. Na tym tle wzdłuż nerwów płatki są poprzecinane misterną siateczką żyłek białych, żółtych lub srebrzystych zanikających przy brzegach płatków i wokół bródki.

·         Halo – jest to jakoby odwrócenie barw plicaty. Występuje z reguły na płatkach dolnych. Płatki mogą być białe, kremowe, lila-niebieskie a obwódka czyli „halo” może mieć kolor żółty, pomarańczowy, brązowy, szary lub srebrny.

 

Muszę jeszcze zwrócić uwagę na grupę tzw. „ irysów wieku kosmicznego” –Space Age (SA). Charakteryzują się one modyfikacją bródki. Może mieć ona kształt rogu, łyżeczki, widełek lub zbliżone do skrzydeł motyla. Osiągają one duże rozmiary i niektóre są bardzo widoczne poprzez kontrastowe zabarwienie. Uwaga na odmiany Pegas, Mesmerizer, Solar Fire i inne, które będą zamieszczone na moje stronie.

Bogactwa kolorów, kontrastowych ich połączeń jest nieprawdopodobnie bogata. Proszę jednak zwracać uwagę na kosaćce najnowsze. Są one dopieszczone kolorystycznie, mają fantastycznie pofalowanie płatków i niezwykle grube, woskowe płatki. Niesamowita fantazja i czar!


Co nieco o chorobach irysów :

Kosaćce kłączowe – irysy są podatne na choroby grzybowe w okresach intensywnych opadów połączonych z wysokimi temperaturami.

 

I. Najgroźniejsza jest miękka zgnilizna kłączy kosaćca. Wywołuje ją bakteria Erwina Carotovora .

Występuje w okresie kwitnienia. W ciągu jednego dnia pęd kwiatostanowy przewraca się ukazując papkę koloru musztardy. Maź ta potwornie cuchnie.

Co zrobić?

Wykopać natychmiast całą roślinę. Skrócić liście o połowę (łatwiej pracować, kiedy liście nie przeszkadzają). Sprawdzić czy całe kłącze jest twarde. Należy wyciąć do zdrowej tkanki miejsca zainfekowane i wyrzucić tak, aby bakterie pozostały na naszej działce.

Nie ma niestety środka chemicznego, który by zniszczył tę bakterię. Ja doraźnie stosuję, do dezynfekcji np. „domestosa’ lub środka do usuwania plam np. ‘’ace”

Oczyszczone kłącze myjemy pod prysznicem(do podlewania) i następnie moczymy w roztworze 2 łyżek na 1 litr wody. Po wysuszeniu na słońcu, sprawdzamy czy kłącze jest zdrowe, możemy na pół godziny moczyć kłącze razem w roztworze „Mankuprox 50 WP” – dawka 0,4 % lub w „Miedzianie 50 WP” dawka – 0,5% oraz w „Miedzianie 500SC” dawka 0,5%.

Miejsce po wykopanym irysie musi być zdezynfekowane…

Przez następne 7 lat kosaćce nie mogą wrócić na to samo miejsce!

 

II. Liście kosaćców są w okresach wilgotnej aury atakowane przez Heterosporium gracille.

Grzyb ten łatwo wnika w tkankę liści. Choroba powodowana przez niego nazywa się „Plamistością obwódkową”. Plamki na liściach są okrągłe, szybko łączą się z sąsiednimi a na koniec brązowieją.

Rośliny nie giną od tej choroby. Są jednak osłabione, nie rosną, nie dają odrostów. Poza tym brzydko się prezentują.

Co zrobić?

Wiosną usuwamy zwiędłe zbrązowiałe stare liście i regularnie przez cały okres wegetacji opryskujemy na przemian co 7-10 dni:

 

·         Dithane M-45 lub 75WG w stężeniu 0,2%

·         Miedzianem 50WP w stężeniu 0,2%

·         Sadoplon 75 w stężeniu 0,2%

·         Topsin M 70 WP uwaga ! stężenie 0,08 %

 

 

III. Wiosną niektóre kłącza są pomarszczone, po dotknięciu są miękkie, jakby były z waty. Po przecięciu bulwy ma ona szaro-zieloną barwę z różowym podbarwieniem naskórka. Sprawia wrażenie strzępów waty. Jest to „Szara zgnilizna kłączy” spowodowana przez „Botrytis convoluta”. Grzyb ten może zniszczyć całe połacie irysów. Szczególnie podatne są na niego odmiany różwe, pomarańczowe i lila.

 

Co robić ?

 

Wiosną usuwać wszystkie martwe kłącza, wraz z otaczającą je ziemią!

Pozostałe zdrowe rośliny podlać roztworem niżej podanych preparatów w ilości 6 litrów na m2 podłoża:

 

·         Ronilan 500 SC – 0,1 %

·         Roval 50 WP – 0,1 %

·         Sumilex 500 SC – 0,1 %

 

Ważne! W całym okresie wegetacji rośliny, które były chore należy opryskiwać ww środkami co 7-10 dni.

Ponadto nie radzę stosować nawozów azotowych do zasilania irysów. Tkanka rosliny mięknie, jest „rozdęta”, liście są szerokie i bardzo wyrośnięte, ale chorują na wszystkie ww choroby. Proszę stosować nawozy z dużą ilością fosforu i potasu, np. Superfosfat potrójny granulowany, po kwitnieniu.

 

 

pozdrawiam serdecznie

[fbcommentssync]

Share This:

Komentowanie jest wyłączone